Phép chiếu bản đồ: Tổng quan khoa học và phân loại

Khám phá các phép chiếu bản đồ khác nhau và hiểu rõ tính chất của chúng.

Mô tả và tổng quan

Phép chiếu bản đồ chuyển kinh độ và vĩ độ trên mặt cầu hoặc ellipsoid tham chiếu thành tọa độ trên bản đồ phẳng. Vì không thể trải phẳng bề mặt cong mà vẫn giữ nguyên khoảng cách ở mọi nơi, phép chiếu nào cũng gây biến dạng về diện tích, hình dạng, khoảng cách hoặc phương hướng.

Phân loại phép chiếu bản đồ (Snyder)

Phần mềm này chủ yếu dùng hệ thống phân loại do John P. Snyder (USGS) thiết lập, xếp nhóm các phép chiếu theo cấu trúc hình học của chúng và theo những tính chất cụ thể mà chúng bảo toàn.

Cấu trúc hình học (mặt khả triển)

Hình trụ, hình nón và mặt phẳng là các mô hình khái niệm hữu ích cho các họ phép chiếu: chúng có thể trải phẳng mà không kéo giãn. Chúng không mô tả cách dựng hình học theo nghĩa đen cho mọi phép chiếu. Các mẫu lưới dưới đây nói về hướng chuẩn; ví dụ phương vị ở hướng cực (Snyder, 1987).

Hình trụ

ở hướng chuẩn, kinh tuyến và vĩ tuyến tạo thành lưới chữ nhật, như hình trụ được trải ra.

Hình nón

ở hướng chuẩn, kinh tuyến là các đường thẳng tỏa ra từ một điểm chung, còn vĩ tuyến là các cung tròn đồng tâm.

Phương vị (mặt phẳng)

giữ nguyên hướng từ tâm. Ở hướng cực, kinh tuyến tỏa ra từ tâm và vĩ tuyến là các đường tròn đồng tâm.

Các tính chất được bảo toàn

Ngoài cấu trúc, Snyder còn phân loại phép chiếu theo những tính chất đo đạc mà chúng giữ nguyên (Snyder, 1987):

Đồng góc (bảo giác)

Giữ nguyên góc và hình dạng cục bộ. Tại mỗi điểm, tỉ lệ là như nhau theo mọi hướng, dù nó thay đổi trên khắp bản đồ.

Đồng diện tích (tương đương)

Giữ nguyên diện tích của các đối tượng được hiển thị. Một đồng xu đặt ở bất kỳ đâu trên bản đồ đều che phủ cùng một diện tích bề mặt Trái Đất.

Đồng khoảng cách

Giữ nguyên tỉ lệ thực dọc theo những đường nhất định (ví dụ xích đạo hoặc các kinh tuyến) hoặc tính từ những điểm nhất định.

Đồng phương vị

Giữ nguyên hướng thực (phương vị) từ một điểm trung tâm tới mọi điểm khác.

Thế chiếu

Thế chiếu mô tả hướng của mặt chiếu so với trục Trái Đất (Snyder, 1987):

Thế đứng

Hướng tiêu chuẩn (ví dụ trục hình trụ song song với trục Trái Đất).

Thế ngang

Mặt chiếu được xoay 90 độ (ví dụ trục hình trụ vuông góc với trục Trái Đất).

Thế nghiêng

Mặt chiếu đặt ở một góc bất kỳ khác.

Các khung phân loại khoa học (Lee và Tobler)

Snyder cho ta một khung phân loại thiết thực để dùng trong phần mềm, còn tài liệu khoa học đưa ra những cách phân loại toán học sâu hơn. Sổ tay này tích hợp công trình của L.P. Lee và Waldo Tobler để cung cấp một nền tảng lý thuyết đầy đủ.

Phân loại kép của Lee

Lee chia phép chiếu thành nhóm biểu diễn theo các thuộc tính được giữ nguyên và nhóm lưới theo mẫu lưới tọa độ. Các mẫu dưới đây mô tả hướng chuẩn; ví dụ phương vị ở hướng cực (Lee, 1944).

Nhóm biểu diễn

Đồng góc

Giữ nguyên góc (giống như ở Snyder).

Đẳng tích

Giữ nguyên diện tích (đồng nghĩa với đồng diện tích).

Aphylactic

Những phép chiếu không đồng góc mà cũng không đẳng tích (các phép chiếu dung hòa).

Nhóm lưới tọa độ

Hình trụ

Kinh tuyến và vĩ tuyến là những đường thẳng vuông góc với nhau.

Giả hình trụ

Vĩ tuyến là đường thẳng; kinh tuyến cong (trừ kinh tuyến trung tâm).

Hình nón

Kinh tuyến là những đường thẳng tỏa ra; vĩ tuyến là những cung tròn.

Giả nón

vĩ tuyến là các cung tròn đồng tâm; kinh tuyến là đường cong, trừ kinh tuyến giữa là đường thẳng.

Đa hình nón

Vĩ tuyến là những cung tròn không đồng tâm.

Phương vị

Kinh tuyến là những đường thẳng tỏa ra; vĩ tuyến là những vòng tròn đồng tâm.

Phân loại tham số của Tobler

Phân loại của Tobler áp dụng bốn mẫu phụ thuộc (A–D) riêng cho tọa độ vuông góc (x, y) và tọa độ cực (góc θ, bán kính ρ), tạo thành tám loại. Trong các định nghĩa dưới đây, với các loại tọa độ cực, hãy đọc x là θ và y là ρ. Sự phân biệt này quan trọng: phép chiếu hình nón hướng chuẩn và phương vị hướng cực thuộc D trong tọa độ cực, không phải tọa độ vuông góc (Tobler, 1962; Snyder, 1987).

Lớp A

cả x và y đều phụ thuộc vào vĩ độ và kinh độ. American Polyconic là một ví dụ trong tọa độ vuông góc.

Lớp B

x chỉ phụ thuộc vào kinh độ, còn y phụ thuộc vào cả vĩ độ và kinh độ. Rất ít phép chiếu đã công bố thuộc loại này.

Lớp C

x phụ thuộc vào vĩ độ và kinh độ, còn y chỉ phụ thuộc vào vĩ độ. Sinusoidal và Mollweide là ví dụ trong tọa độ vuông góc; Bonne là ví dụ trong tọa độ cực.

Lớp D

x chỉ phụ thuộc vào kinh độ, còn y chỉ phụ thuộc vào vĩ độ. Các phép chiếu hình trụ hướng chuẩn là ví dụ trong tọa độ vuông góc; hình nón hướng chuẩn và phương vị hướng cực là ví dụ trong tọa độ cực.

Tổng quan so sánh các phép chiếu

So sánh họ và các thuộc tính được giữ nguyên của từng phép chiếu. Cột Tobler cho biết cả lớp và hệ tọa độ dùng. Các ví dụ ở hướng chuẩn, còn phép chiếu phương vị ở hướng cực.

Tên phép chiếuHọ theo SnyderThuộc tính theo SnyderLưới theo LeeBiểu diễn theo LeeLớp theo Tobler
MercatorHình trụBảo giácHình trụBảo giácD tọa độ vuông góc
Hình nón bảo giác LambertHình nónBảo giácHình nónBảo giácD tọa độ cực
StereographicPhương vịBảo giácPhương vịBảo giácD tọa độ cực
Đồng diện tích AlbersHình nónĐồng diện tíchHình nónĐồng diện tíchD tọa độ cực
SinusoidalGiả trụĐồng diện tíchGiả trụĐồng diện tíchC tọa độ vuông góc
MollweideGiả trụĐồng diện tíchGiả trụĐồng diện tíchC tọa độ vuông góc
BonneGiả nónĐồng diện tíchGiả nónĐồng diện tíchC tọa độ cực
Phương vị đồng khoảng cáchPhương vịĐồng khoảng cáchPhương vịKhông bảo toàn thuộc tính cụ thểD tọa độ cực
Đa nón MỹĐa nónThỏa hiệpĐa nónKhông bảo toàn thuộc tính cụ thểA tọa độ vuông góc

Công dụng và tính chất

GeoCanvas nhóm các phép chiếu theo những họ bản đồ học quen thuộc. Hình trụ, hình nón và mặt phẳng là mô hình khái niệm cho một số họ; các họ khác được phân loại theo mẫu lưới kinh vĩ hoặc cách dựng đa diện. Chỉ riêng họ không cho biết phép chiếu giữ nguyên thuộc tính nào (Snyder, 1987).

Các họ phép chiếu

Các ví dụ dưới đây minh họa các họ phép chiếu khác nhau.

Phép chiếu Mercator với ranh giới quốc gia và lưới kinh vĩ

Phép chiếu hình trụ

Mercator

Ở hướng chuẩn, các phép chiếu hình trụ có kinh tuyến và vĩ tuyến thẳng, vuông góc với nhau, như hình trụ được trải thành hình chữ nhật. Hình trụ là mô hình khái niệm, không phải cách dựng theo nghĩa đen cho mọi phép chiếu.

Ví dụ: Mercator, Equirectangular, Cylindrical Equal Area

Phù hợp nhất cho: Điều hướng, bản đồ web, vùng xích đạo

Khám phá nhóm phép chiếu này
Phép chiếu Mollweide với ranh giới quốc gia và lưới kinh vĩ

Phép chiếu giả hình trụ

Mollweide

Giống hình trụ nhưng kinh tuyến cong. Thường dùng cho bản đồ thế giới vì chúng cân bằng được các biến dạng.

Ví dụ: Robinson, Mollweide, Natural Earth

Phù hợp nhất cho: Bản đồ thế giới, bản đồ chuyên đề, tra cứu chung

Khám phá nhóm phép chiếu này
Phép chiếu Hình nón đồng diện tích với ranh giới quốc gia và lưới kinh vĩ

Phép chiếu hình nón

Hình nón đồng diện tích

Ở hướng chuẩn, các phép chiếu hình nón có kinh tuyến thẳng tỏa ra từ một điểm chung và vĩ tuyến là các cung tròn đồng tâm. Một hoặc hai vĩ tuyến chuẩn giúp kiểm soát biến dạng.

Ví dụ: Albers Equal Area, Lambert Conformal Conic

Phù hợp nhất cho: Vùng vĩ độ trung bình, các quốc gia trải dài theo hướng đông–tây

Khám phá nhóm phép chiếu này
Phép chiếu Phương vị đồng khoảng cách với ranh giới quốc gia và lưới kinh vĩ

Phép chiếu phương vị

Phương vị đồng khoảng cách

Các phép chiếu phương vị giữ nguyên hướng tính từ tâm bản đồ. Ở hướng cực, kinh tuyến tỏa ra từ tâm và vĩ tuyến là các đường tròn đồng tâm. Mặt phẳng tiếp xúc là mô hình khái niệm cho họ này.

Ví dụ: Orthographic, Stereographic, Azimuthal Equal Area

Phù hợp nhất cho: Vùng cực, khung nhìn bán cầu, điều hướng vô tuyến và hàng không

Khám phá nhóm phép chiếu này
Phép chiếu Đa hình nón chữ nhật với ranh giới quốc gia và lưới kinh vĩ

Phép chiếu đa hình nón

Đa hình nón chữ nhật

Phép chiếu dựng từ nhiều hình nón; vĩ tuyến thường là những cung tròn có tâm khác nhau.

Ví dụ: Rectangular Polyconic, Van der Grinten

Phù hợp nhất cho: Bản đồ thế giới và các ứng dụng bản đồ chuyên biệt

Khám phá nhóm phép chiếu này
Phép chiếu Airocean với ranh giới quốc gia và lưới kinh vĩ

Phép chiếu đa diện

Airocean

Chiếu quả địa cầu lên các mặt của một khối đa diện rồi trải chúng ra. Biến dạng được phân bố trên các mặt, với đường cắt được bố trí theo mục đích của bản đồ.

Ví dụ: Waterman Butterfly, Airocean, Dymaxion

Hữu ích cho: bố cục bản đồ thế giới thay thế, bản đồ chuyên đề và khám phá biến dạng

Khám phá nhóm phép chiếu này
Phép chiếu Aitoff với ranh giới quốc gia và lưới kinh vĩ

Các phép chiếu khác và phép chiếu đặc biệt

Aitoff

Những phép chiếu không thuộc hẳn vào ba mặt khả triển cơ bản.

Tài liệu tham khảo và trích dẫn

Lee, L. P. (1944). THE NOMENCLATURE AND CLASSIFICATION OF MAP PROJECTIONS [Doi: 10.1179/sre.1944.7.51.190]. Empire Survey Review, 7(51), 190–200. https://doi.org/10.1179/sre.1944.7.51.190
Snyder, J. P. (1987). Map projections: A working manual (Report No. 1395; Professional Paper). U.S. Government Printing Office. https://doi.org/10.3133/pp1395
Tobler, W. R. (1962). A Classification of Map Projections. Annals of the Association of American Geographers, 52(2), 167–175. http://www.jstor.org/stable/2561312